Долдугаар сарын 1-нээс 5-ны өдрүүдэд Буриад Улсад Буриад үндэстний олон улсын «Алтаргана-2026» XVI наадам сүр жавхлантай зохион байгуулагдлаа. Тав хоногийн турш үргэлжилсэн энэхүү нүсэр арга хэмжээнд Орос, Монгол, Хятад улсаас хүрэлцэн ирсэн таван мянга орчим төлөөлөгч, зочид Улаан-Үд хотноо чуулав.

Хоёр жил тутамд нэг удаа зохион байгуулагддаг тус наадам нь буриад ард түмний хэл, соёл, зан заншлыг хадгалан хамгаалах хамгийн чухал индэр гэж тооцогддог бөгөөд энэ жил “Оросын ард түмнүүдийн эв нэгдлийн жил”-ийн хүрээнд болсноороо онцлог байлаа. Олон жилийн түүхтэй «Алтаргана» наадам нь өдгөө зөвхөн ОХУ-ын бүс нутгуудад төдийгүй Монгол, Хятад улсад амьдарч буй буриад түмний соёлын салшгүй код болон төлөвшжээ. Энэ удаа наадмыг Буриад Улс хүлээн авсан бөгөөд цаг үеийн нөхцөл байдал амаргүй байсан ч зохион байгуулагчид зочдоо найрамдал, эв нэгдлийн халуун уур амьсгалаар угтан авч, тэмцээн уралдаануудыг өндөр түвшинд явуулах бүхий л нөхцөлийг бүрдүүлж чадсаныг оролцогчид онцолж байв.

Тухайлбал, Забайкальскийн хязгаарын төлөөлөгчид наадмын ач холбогдлыг дурдахдаа, Агийн Буриадын тойрогт энэхүү наадмыг 2002, 2014, 2022 онуудад гурван ч удаа зохион байгуулж байсныг дурдаад, 2024 онд Монгол Улсад болсон өмнөх наадамд тэдний баг 75 медальтайгаар багийн дүнгээр тэргүүлж байсан тул энэ удаагийн наадамд ирж оролцох нь нэр төрийн хэрэг байсныг илэрхийлсэн юм.

Улаан-Үд хотын төв цэнгэлдэх хүрээлэнд болсон нээлтийн ёслол үнэхээр тод, мартагдашгүй мөчүүдээр дүүрэн байлаа. Баярын жагсаалд Монгол, Хятад, Забайкальскийн хязгаар, Эрхүү муж болон ОХУ-ын бусад бүс нутгийн төлөөлөгчид өөр өөрийн үндэсний соёл, зан заншил, өнгө төрхийг гайхуулан алхсан юм. Наадамд оролцогчдод ОХУ-ын Засгийн газрын тэргүүн Михаил Мишустин видео холбоосоор мэндчилгээ дэвшүүлж, «Алтаргана» наадмыг олон үндэстэн, угсаатан, шашин шүтлэгтэй хүмүүсийг нэгтгэж, бие биеэ хүндэтгэх, ойлголцох, бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэхэд урам зориг өгдөг өвөрмөц талбар хэмээн нэрлэв. Тэрээр энэхүү баяр нь олон улсын болон бүс нутгийн хэлхээ холбоог өргөжүүлэх суурь болж, залуучуудад эх оронч үзэл, түүхэн өвдөө хандах хайр хүндэтгэлийг төлөвшүүлнэ гэдэгт итгэж буйгаа илэрхийлжээ.

Наадмын хүндэт зочин, Монгол Улсын Их Хурлын Эдийн засгийн байнгын хорооны дарга Ринчинбямбын Сэддорж наадмын ач холбогдлыг өндрөөр үнэлж, Буриад Улсын ард түмэнд халуун дотноор хүлээн авсанд талархал илэрхийлэв. Тэрээр «Алтаргана бол найрамдалт орнуудын соёлын мөнхийн хэлхээ холбоог хадгалах, буриад, монгол түмний оюун санааны салшгүй үнэт зүйлсийг хамгаалах жинхэнэ арга хэрэгсэл юм» хэмээн онцлоод, энэхүү язгуур өвийг хадгалж, үеэс үед өвлүүлэн үлдээх нь асар том хариуцлага бөгөөд бидний үе үеийн холбоог мөнхөд бататгах нураашгүй хүч гэдгийг тэмдэглэлээ.

Энэ удаагийн нээлтийн ёслолд Монгол Улсаас 1000 гаруй төлөөлөгч оролцсоны 200 орчим нь Дорнод аймгийнх байв. Өнөөдөр Монгол Улсад 40 гаруй мянган буриад иргэд Хэнтий, Дорнод, Төв, Сэлэнгэ, Дархан-Уул, Булган, Хөвсгөл, Өмнөговь зэрэг аймгуудаар нутаглаж байна. Забайкальскийн хязгаарын захирагчийн нэрийн өмнөөс мэндчилгээ дэвшүүлсэн Ананда Дондоков наадмын түүхийг дурсахдаа, анх 1994 онд Монгол Улсад дууны уралдаан хэлбэрээр үүсэж байсан «Алтаргана» наадам 2002 онд Агийн Буриадын автономит тойрогт шилжсэнээр Баир Жамсуевын санаачилгаар шинэ шатанд гарч, олон улсын статустай болсныг онцлов.

Наадмын албан ёсны уралдаан, тэмцээнүүдийг Буриад Улсын тэргүүн Алексей Цыденов нээж үг хэлэхдээ, тэмцээний үр дүнгээс үл хамааран эцэст нь буриад түмэн ялах бөгөөд олон үндэстний улс орон ард түмнээрээ хүчирхэг байдгийг тэмдэглэсэн юм.

«Алтаргана» наадам нь буриад соёл, гар урлалыг сэргээхэд асар том нөлөө үзүүлж ирснийг түүх гэрчилнэ. Тухайлбал, буриад уламжлалыг хадгалах үйлсэд амьдралаа зориулсан Рыгзын Цырендоржиев хэлэхдээ, 2000-ад оны эхээр буриад гэр урлах соёл мартагдах шахаад байсныг 2002 оны наадмын хөтөлбөрт буриад гэрийн шалгаруулалтыг оруулснаар эргэн сэргээж, өдгөө уламжлалт каноны дагуу гэр урладаг олон зуун мастеруудтай болсон түүхийг хуваалцлаа. Мөн энэ жилийн наадамд Гамбажап Цыбиковын нэрэмжит Агийн үндэсний музейн ажилтнууд дэлхийд цорын ганц «Алтаргана» наадмын түүхийн музейн үзэсгэлэнг «Музей доторх музей» төслийн хүрээнд авчирч, 1994 оноос хойших түүхэн архивыг дэлгэн үзүүлсэн нь зочдын сонирхлыг ихэд татав. Забайкальскийн хязгаарын Засаг даргын орлогч Аягма Ванчикова наадмын талбарт хүмүүс шинэ найз нөхөдтэй болж, хуучин танилуудтайгаа уулздаг дулаан уур амьсгал, бүтээлч хамтын ажиллагааны дух ноёлж байдгийг тэмдэглэв.

Энэ жилийн наадмын спортын уралдаан тэмцээнд ОХУ-ын 9 бүс нутаг болон Монгол, Хятад улсаас нийт 1480 тамирчин хурд хүч, цэц мэргэжиж сорилоо. Хамгийн өргөн бүрэлдэхүүнтэй буюу 879 оролцогчтойгоор Буриад Улс оролцсон бол Забайкальскийн хязгаараас 309, Эрхүү мужаас 149 хүн иржээ. Мөн Монгол Улсаас 800 гаруй, БНХАУ-аас 300 гаруй төлөөлөгч хүрэлцэн ирснээс гадна Москва, Санкт-Петербург, Якут, Хабаровскийн хязгаарын төлөөлөгчид оролцсон байна.

Наадмын гол тэмцээнүүдийн үр дүнгээс дурдвал:

• Морины уралдаанд (Мори урилдаан): Иволгин районы Дамдин Жалсараевын «Тайфун» хэмээх хүлэг унаач Владислав Мироновын хамт хол тасархай түрүүлж, үнэмлэхүй аварга болов.

• Сурын харваанд (Сур харбаан): Забайкальскийн хязгаарын харваач Булат Дугаров бай устгах тэмцээнд илүүрхэж, үнэмлэхүй аваргын титэм хүртлээ.

• Сээр хугалах тэмцээнд (Сээр хухалга): Наадмын хамгийн үзүүштэй, олон үзэгчтэй тус тэмцээнд нийт 258 хүчтэн өрсөлдсөнөөс Монгол Улсын тамирчин Мөнхжаргалын Базарсад түрүүлж, цомын эзэн боллоо.

«Алтаргана-2026» наадам нь мартагдашгүй сэтгэгдэл, шинэ дээд амжилтуудыг бэлэглэж өндөрлөлөө. Энэхүү наадам нь буриад түмэн дэлхийн хаана ч амьдарч байсан язгуур уламжлалаа дээдэлж, үндэсний спортоо хөгжүүлж, улс орнуудын найрамдал, соёлын хэлхээ холбоог бэхжүүлж чаддагийн тод илрэл боллоо.